خبرگزاری حوزه |حامد سعادت، فیلمساز مستند در گفتگو با خبرگزاری حوزه با بیان اینکه واقعه عاشورا یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ اسلام و از اثرگذارترین رخدادهای تاریخ تشیع به شمار میرود، اظهار کرد: عاشورا صرفاً یک حادثه تاریخی نیست، بلکه در گذر زمان به یک آیین، فرهنگ و شیوه زیست تبدیل شده است؛ آیینی که توانسته در طول قرنها از مرزهای جغرافیایی عبور کند و همچنان الهامبخش انسان معاصر باقی بماند.
وی افزود: اگر بخواهیم از منظر تاریخی به این واقعه نگاه کنیم، بدون تردید عاشورا بعد از واقعه غدیر یکی از برجستهترین رخدادهای تاریخ تشیع محسوب میشود؛ اما اهمیت آن تنها در جنبه تاریخی خلاصه نمیشود. آنچه عاشورا را ماندگار کرده، مجموعهای از مفاهیم انسانی و اخلاقی است که در بطن آن جریان دارد؛ مفاهیمی همچون ظلمستیزی، شجاعت، استقامت، وفاداری، ایثار و از خودگذشتگی که در برابر مفاهیمی چون دنیاطلبی، قدرتخواهی، پیمانشکنی و ظلم قرار گرفتهاند. همین ویژگیها باعث شده است عاشورا از قالب یک عزاداری صرف خارج شود و به یک آیین تمدنی تبدیل شود؛ آیینی که در جوامع مختلف با فرهنگها و سنتهای بومی پیوند خورده و در هر منطقه جلوهای خاص پیدا کرده است.
سعادت با اشاره به پیوند تاریخی فرهنگ ایرانی با آیینهای عاشورایی بیان کرد: زمانی که این واقعه وارد جغرافیای تمدنی ایران میشود، با بستری مواجه است که از گذشته با مفاهیمی همچون عدالتخواهی، مقاومت و مبارزه با ظلم ارتباط داشته است. همین مسئله باعث شده پس از انتخاب تشیع به عنوان مذهب غالب کشور، درهمآمیختگی عمیقی میان آیینهای عاشورایی و سنتهای ایرانی شکل بگیرد. در جایجای ایران میتوان نشانههای این امتزاج فرهنگی را مشاهده کرد؛ از شیوههای عزاداری و آیینهای محلی گرفته تا هنرهای نمایشی، موسیقی آیینی و روایتهای شفاهی. در واقع ایرانیان تنها برگزارکنندگان مراسم عاشورا نبودهاند بلکه در طول قرنها در شکلگیری زبان فرهنگی این آیین نیز نقشآفرینی کردهاند.
این فیلمساز مستند با اشاره به جایگاه محوری امام حسین(ع) در این واقعه گفت: آنچه عاشورا را از بسیاری رخدادهای تاریخی متمایز میکند، شخصیت محوری آن است. امام حسین(ع) به عنوان سومین امام شیعیان و نوه پیامبر اسلام(ص)، رهبری این حرکت را برعهده داشتهاند و همین مسئله سبب میشود که عاشورا تنها یک کنش اجتماعی یا اعتراض سیاسی تلقی نشود، بلکه با لایههای عمیق اعتقادی و دینی نیز پیوند بخورد.
وی ادامه داد: وقتی چنین ابعاد گستردهای در یک موضوع وجود دارد، طبیعی است که ورود هنرمند به این حوزه با حساسیتهای فراوان همراه شود. تولید اثر هنری درباره عاشورا، بهویژه در قالب مستند، به نوعی حرکت بر لبه تیغ است؛ زیرا فیلمساز باید میان حقیقت تاریخی، باورهای دینی، احساسات مخاطبان و زبان هنر تعادل برقرار کند. مستندسازی درباره عاشورا از جمله حوزههایی است که نمیتوان با نگاه سطحی به آن ورود کرد. هر انتخاب کوچک، از زاویه روایت گرفته تا انتخاب تصویر و نوع پرداخت، میتواند در دریافت مخاطب تأثیر تعیینکننده داشته باشد.
وی درباره تنوع رویکردها در ساخت مستند عاشورایی گفت: همانگونه که در سالهای گذشته نیز شاهد بودهایم، ساخت مستند درباره عاشورا رویکردهای متعددی دارد. برخی مستندسازان به واقعه عاشورا به عنوان یک رخداد تاریخی نگاه میکنند و تلاش دارند روایت مستند و مبتنی بر منابع تاریخی ارائه دهند. گروهی دیگر به سراغ آیینهای عاشورایی میروند و بعضی نیز بر مفاهیم و پیامهای نهفته در این واقعه تمرکز میکنند. تفاوت در نگاه و انتخاب سوژه باعث میشود فرم و سبک مستند نیز تغییر کند. در واقع هیچ قالب واحدی برای روایت عاشورا وجود ندارد و هر مستندساز باید متناسب با مسئلهای که انتخاب کرده، زبان هنری خود را پیدا کند.
سعادت با تأکید بر اهمیت شناخت عمیق از موضوع عنوان کرد: انتخاب سوژه و تبدیل آن به زبان هنر، نیازمند فهم دقیق از مفاهیم عاشورایی و آیینهای مرتبط با آن است. هنرمند اگر شناخت کافی نداشته باشد، اثرش یا به تکرار کلیشهها میرسد یا گرفتار شعارزدگی میشود. امروز ارتباط گرفتن با مخاطب نیز پیچیدهتر از گذشته شده است. ما در دورانی زندگی میکنیم که انسان معاصر تحت تأثیر جریانهای گسترده رسانهای، تغییر سبک زندگی، سنتگریزی و فضای مجازی قرار گرفته است. بنابراین مستندساز دیگر نمیتواند صرفاً به بازتولید فرمهای قدیمی اکتفا کند.
این مستندساز بیان کرد: مخاطب امروز پرسش دارد و میخواهد چرایی و معنای آیینها را درک کند. بنابراین فیلمساز باید علاوه بر تسلط بر ابزار سینما، با حوزههایی همچون جامعهشناسی، تاریخ، تاریخ ادیان، مردمشناسی و شناخت آیینهای ایرانی نیز آشنا باشد. در کنار همه اینها، شناخت خطوط قرمز مذهبی نیز اهمیت ویژهای دارد؛ چراکه گاهی بیتوجهی به این مسائل ممکن است پیامدهایی مانند سوءبرداشت، واکنشهای اجتماعی یا حتی توقف نمایش آثار را به همراه داشته باشد.
سعادت با اشاره به تفاوت گونههای مستند عاشورایی اظهار کرد: اگر مستند به آیینهای عزاداری بپردازد، نوع مواجهه کاملاً متفاوت خواهد بود. اینکه این آیین به عنوان یک مراسم سنتی، یک تجربه اجتماعی، یک پدیده فرهنگی یا موضوعی برای ریشهشناسی تاریخی دیده شود، هرکدام زبان و فرم متفاوتی میطلبد. در چنین شرایطی ممکن است فیلمساز به سمت مستند تاریخی، مشاهدهگر، تعاملی یا حتی مردمنگار حرکت کند و هرکدام از این قالبها امکانات متفاوتی برای روایت در اختیار او قرار میدهد.
این مستندساز بیان کرد: از سوی دیگر اگر قرار باشد به شخصیتهای واقعه عاشورا و زندگی آنان پرداخته شود، طبیعتاً مستند وارد حوزه شخصیتنگاری خواهد شد؛ جایی که تمرکز بر شناخت جهان فردی شخصیتها، زمینه تاریخی و تحلیل کنشهای آنان قرار میگیرد.
سعادت با تأکید بر ضرورت توجه به مسائل روز اظهار کرد: در همه این رویکردها یک نکته مشترک وجود دارد و آن توجه به شرایط امروز جامعه است. مستند عاشورایی اگر بخواهد اثرگذار باشد، نمیتواند نسبت به پرسشها و شبهات امروز بیتفاوت بماند. لازم است فیلمساز بداند مخاطب امروز با چه پرسشهایی مواجه است و چگونه میتوان با زبانی دقیق، محترمانه و مستند به این پرسشها پاسخ داد. اگر این ارتباط شکل نگیرد، اثر صرفاً در محدوده مخاطبان سنتی باقی خواهد ماند.
این فیلمساز مستند تأکید کرد: به باور من مهمترین اصل در تولید آثار عاشورایی، صداقت در روایت، استناد تاریخی و پرهیز از غلو و خرافه است. واقعه عاشورا آنقدر بزرگ و تأثیرگذار است که اگر با دقت و صداقت روایت شود، خود بهتنهایی قدرت تأثیرگذاری دارد و نیازی به افزودن عناصر غیرواقعی ندارد. حقیقت عاشورا ظرفیت آن را دارد که هر انسان آزادهای را حتی برای لحظاتی به تأمل وادارد و همین ویژگی است که آن را پس از قرنها زنده نگه داشته است.
سعادت در پاسخ به این پرسش که آیا انسان امروز همچنان با روایتهای عاشورایی ارتباط برقرار میکند، گفت: به اعتقاد من ذات انسان همواره حقیقتجو و در جستوجوی معنا بوده است. نیاز به الگو و قهرمان، موضوعی نیست که در دورهای خاص پایان پیدا کند. اگر امروز شاهد خلق مستمر ابرقهرمانهای تخیلی در محصولات رسانهای جهان هستیم، به این دلیل است که انسان همچنان نیاز دارد الگوهایی برای مواجهه با مسائل زندگی پیدا کند.
این مستندساز تصریح کرد: تفاوت شخصیت امام حسین (ع) با بسیاری از این الگوهای رسانهای در این است که ایشان شخصیتی تاریخی و واقعی هستند؛ شخصیتی که نه بر پایه تخیل ساخته شده و نه برای رسیدن به هدف خود از نیروهای فراطبیعی استفاده کرده است. همین زمینی بودن، انسانی بودن و در عین حال ایستادگی بر اصول است که باعث شده نام و مسیر امام حسین(ع) در طول بیش از چهارده قرن همچنان الهامبخش باقی بماند.
سعادت در پایان گفت: رسالت هنر و بهویژه سینمای مستند این است که این حقیقت را ثبت، روایت و به نسلهای مختلف منتقل کند. مستند قرار نیست جای تاریخ یا منبر را بگیرد، بلکه باید با زبان تصویر و روایت هنری، مخاطب را به تأمل و مواجههای تازه با این واقعه بزرگ دعوت کند. هر زمان هنر بتواند چنین مواجههای ایجاد کند، مأموریت خود را انجام داده است.
انتهای پیام
نظر شما